Lợi ích của bảo hiểm hàng hóa quốc tế (Marine Insurance)

Tháng 3 năm 2021, thế giới chứng kiến một sự kiện vô tiền khoáng hậu: siêu tàu Ever Given mắc cạn, chắn ngang mạch máu giao thương kênh đào Suez. Hàng chục tỷ USD hàng hóa bị mắc kẹt. Hàng ngàn chủ doanh nghiệp ngồi trên đống lửa, đối diện với nguy cơ bồi thường hợp đồng, đứt gãy chuỗi cung ứng và hàng hóa hư hỏng. Những người kê cao gối ngủ trong sự kiện đó, chỉ có thể là những người đã nắm chặt trong tay chứng thư bảo hiểm.

Đưa hàng hóa lênh đênh vượt đại dương chưa bao giờ là một bài toán an toàn tuyệt đối. Đó là một ván cược khổng lồ với thiên nhiên, với những rủi ro địa chính trị và cả những sai sót của con người.

Bản chất khốc liệt của chuỗi cung ứng toàn cầu

Hãy hình dung về hành trình của một lô hàng điện tử trị giá 500.000 USD đi từ cảng Cát Lái (Việt Nam) sang Los Angeles (Mỹ). Quãng đường đó không đơn thuần chỉ là việc xếp lên tàu và chờ ngày dỡ xuống.

Lô hàng phải đi qua xe tải, cần cẩu cảng, nằm chờ tại bãi, chịu đựng những cơn sóng lừng cao hàng chục mét trên Thái Bình Dương, sự ăn mòn của muối biển, sự chênh lệch nhiệt độ và độ ẩm cực đoan. Rơi vỡ. Lửa cháy. Cướp biển. Động đất. Rủi ro rình rập ở mọi điểm chạm.

Rất nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu (XNK) mới vào nghề thường mang tâm lý may rủi. Họ muốn tiết kiệm vài trăm USD phí bảo hiểm cho một lô hàng trị giá hàng trăm ngàn USD. Phép tính này về mặt toán học có vẻ tối ưu chi phí, nhưng về mặt quản trị rủi ro, đó là một hành động tự sát.

Lợi ích của bảo hiểm hàng hóa quốc tế (Marine Insurance) không chỉ là đền bù

Người ta thường nghĩ mua bảo hiểm là để lấy tiền đền bù khi hàng hỏng. Đúng, nhưng chưa đủ. Những Lợi ích của bảo hiểm hàng hóa quốc tế (Marine Insurance) vươn xa hơn thế rất nhiều, can thiệp sâu vào sức khỏe tài chính và vị thế pháp lý của một doanh nghiệp.

Tránh thảm họa tài chính từ “Tổn thất chung” (General Average)

Đây là rủi ro ít người biết nhất, nhưng lại tàn khốc nhất. Trong luật hàng hải quốc tế có một nguyên tắc gọi là Tổn thất chung.

Khi một con tàu gặp nạn giữa biển (ví dụ: bão lớn, cháy buồng máy) và thuyền trưởng quyết định phải vứt bỏ một số container hàng xuống biển để cứu lấy sự an toàn của cả con tàu. May mắn thay, container của bạn không bị vứt đi. Tàu cập cảng an toàn. Bạn thở phào nhẹ nhõm? Khoan đã.

Theo luật Tổn thất chung, tất cả những chủ hàng có hàng hóa được cứu vớt trên chuyến tàu đó, cùng với chủ tàu, phải đóng góp một khoản tiền khổng lồ để đền bù cho những người có hàng bị vứt đi. Nếu bạn không có bảo hiểm, hãng tàu sẽ giữ rịt lô hàng của bạn lại cho đến khi bạn móc tiền túi ra đóng quỹ Tổn thất chung. Khoản tiền này đôi khi có thể bằng một nửa giá trị lô hàng của bạn.

Nếu có bảo hiểm hàng hải, công ty bảo hiểm sẽ đứng ra đóng khoản tiền ký quỹ này ngay lập tức. Bạn lấy hàng về xưởng kinh doanh bình thường. Công ty bảo hiểm sẽ lo liệu phần pháp lý và chi phí còn lại.

Lá chắn vững chắc trước những rủi ro vật chất trực tiếp

Biển cả không có sự khoan nhượng. Một cơn bão đi qua có thể làm hàng chục container trượt khỏi boong tàu chìm nghỉm xuống đáy đại dương. Một mồi lửa nhỏ từ hàng hóa dễ cháy bên cạnh có thể thiêu rụi toàn bộ khoang tàu.

Bảo hiểm hàng hải chi trả cho những tổn thất vật chất phát sinh từ:

• Chìm tàu, mắc cạn, đâm va.
• Cháy nổ trên tàu hoặc tại cảng chuyển tải.
• Thiên tai (bão, động đất, sóng thần).
• Hàng hóa bị ướt do nước biển xâm nhập, hoặc bị rơi vỡ trong quá trình bốc dỡ bằng cẩu.

Sự bồi thường nhanh chóng từ các đơn vị bảo hiểm giúp doanh nghiệp có ngay nguồn vốn để đặt lại lô hàng mới, tiếp tục giao cho đối tác, giữ vững uy tín thay vì chờ đợi các vụ kiện tụng kéo dài hàng năm trời với hãng tàu.

Tấm vé thông hành cho các giao dịch tín dụng (L/C)

Tiền mặt hiếm khi được sử dụng để thanh toán toàn bộ cho các lô hàng quốc tế lớn. Các doanh nghiệp thường sử dụng Thư tín dụng (Letter of Credit – L/C) thông qua ngân hàng.

Ngân hàng không bao giờ giải ngân hàng triệu USD nếu họ thấy rủi ro. Đối với các điều kiện giao dịch như CIF (Cost, Insurance, Freight) hoặc CIP (Carriage and Insurance Paid to), hợp đồng bắt buộc người bán phải mua bảo hiểm cho người mua. Nếu bộ chứng từ xuất trình cho ngân hàng thiếu đi Chứng thư bảo hiểm (Insurance Certificate/Policy) hợp lệ, ngân hàng sẽ lập tức từ chối thanh toán. Dòng tiền của bạn sẽ bị đóng băng.

Bảo vệ biên độ lợi nhuận mỏng manh

Ngành thương mại quốc tế hiện nay cạnh tranh vô cùng khốc liệt. Biên lợi nhuận của một đơn hàng đôi khi chỉ dao động ở mức 5% – 10%.

Chỉ cần một sự cố xảy ra: một lô hàng thiết bị y tế bị gỉ sét do độ ẩm, một lô nông sản bị thối hỏng do hệ thống làm lạnh của container hỏng hóc giữa biển. Toàn bộ lợi nhuận của cả năm kinh doanh có thể bị quét sạch chỉ bởi một container hàng tổn thất. Chi phí mua bảo hiểm (thường chỉ chiếm từ 0.05% đến 0.2% giá trị lô hàng) là một cái giá quá rẻ để khóa chặt rủi ro, đảm bảo biên lợi nhuận không bị xâm phạm.

Lầm tưởng chí mạng: “Hãng tàu làm hỏng, hãng tàu phải đền!”

Rất nhiều chủ doanh nghiệp phản biện: “Tôi trả tiền cước cho hãng tàu, họ làm mất hàng của tôi thì họ phải đền 100% chứ tại sao tôi phải mua bảo hiểm?”

Đây là tư duy ngây thơ nhất trong ngành vận tải biển.

Thực tế phũ phàng là: Trách nhiệm bồi thường của hãng tàu được bảo vệ bởi vô số các công ước quốc tế (như Công ước Hague-Visby). Các công ước này giới hạn trách nhiệm của người chuyên chở ở một mức cực kỳ thấp, thường được tính bằng SDR (Quyền rút vốn đặc biệt).

Ví dụ, theo Hague-Visby, hãng tàu chỉ phải đền bù tối đa khoảng 2 SDR/kg (tương đương chưa tới 3 USD/kg). Hãy tưởng tượng bạn gửi một thùng điện thoại iPhone nặng 10kg, trị giá 50.000 USD. Nếu hãng tàu làm rơi thùng hàng đó xuống biển, họ chỉ đền cho bạn… 30 USD.

Chưa kể, để đòi được 30 USD đó, bạn phải chứng minh được lỗi thuộc về hãng tàu, một quá trình đấu trí pháp lý mệt mỏi có thể kéo dài hàng năm. Bảo hiểm hàng hải sinh ra là để lấp đầy lỗ hổng khổng lồ này. Công ty bảo hiểm sẽ đền bù 100% giá trị tổn thất cho bạn trước (thường bao gồm cả 10% lợi nhuận kỳ vọng), sau đó họ sẽ tự dùng nghiệp vụ pháp lý để đi đòi lại tiền từ hãng tàu (Subrogation).

Kinh nghiệm thực chiến khi thiết lập hợp đồng bảo hiểm

Để bảo hiểm thực sự phát huy tác dụng, bạn không thể mua theo kiểu “cho có”. Dưới đây là những nguyên tắc sống còn khi làm việc với các đơn vị bảo hiểm hàng hải.

1. Nắm rõ các điều kiện bảo hiểm (Institute Cargo Clauses)

Thị trường bảo hiểm quốc tế sử dụng bộ điều khoản ICC (Institute Cargo Clauses) do Hiệp hội bảo hiểm London ban hành, chia làm 3 cấp độ:

• Điều kiện A (Mọi rủi ro – All Risks): Độ bao phủ rộng nhất. Bảo vệ hàng hóa khỏi hầu hết mọi rủi ro vật chất (trừ các điểm loại trừ cố hữu như lỗi đóng gói, bản chất hàng hóa tự hỏng). Luôn ưu tiên mua điều kiện A cho hàng hóa mới, có giá trị cao.
• Điều kiện B và C: Chỉ bảo vệ trước những rủi ro đích danh (cháy nổ, lật xe, chìm tàu…). Nếu hàng bị ăn cắp, hoặc nước biển tràn vào làm hỏng, điều kiện C sẽ không đền bù. Chỉ dùng cho hàng xá, hàng rời giá trị thấp (than, quặng).

2. Khai báo giá trị bảo hiểm chính xác

Quy tắc vàng là bảo hiểm 110% giá trị CIF của lô hàng. 100% bù đắp tiền hàng và cước phí, 10% còn lại là phần lợi nhuận dự kiến hoặc các chi phí phát sinh để giải quyết hậu quả khi tổn thất xảy ra. Đừng bao giờ khai báo thấp hơn giá trị thật (Under-insurance) để tiết kiệm phí, vì khi tổn thất một phần, bạn sẽ bị áp dụng chế tài bồi thường theo tỷ lệ, gây thiệt hại nặng nề.

3. Đọc kỹ các điểm loại trừ (Exclusions)

Không có hợp đồng bảo hiểm nào đền bù cho mọi thứ. Công ty bảo hiểm sẽ từ chối bồi thường nếu sự cố xuất phát từ:

• Đóng gói sai quy cách, chèn lót không cẩn thận làm hàng tự va đập trong container.
• Hao hụt trọng lượng tự nhiên (ví dụ chở nông sản bị bay hơi nước).
• Chậm trễ giao hàng (delay) gây mất cơ hội kinh doanh.
• Lỗi do cố ý của người được bảo hiểm.

Việc hiểu rõ giới hạn của tấm khiên bảo vệ giúp bạn tập trung quản lý tốt khâu đóng gói và kiểm định chất lượng trước khi giao hàng cho người vận tải.

Quản trị rủi ro là khoản đầu tư sinh lời

Thương trường quốc tế không dành chỗ cho sự chủ quan. Những gã khổng lồ trong ngành bán lẻ hay sản xuất công nghiệp chưa bao giờ để một lô hàng nào rời cảng mà thiếu đi hợp đồng bảo hiểm. Họ hiểu rằng, một doanh nghiệp không thể phát triển bền vững nếu cứ thắc thỏm lo âu mỗi khi bản tin thời tiết dự báo có áp thấp nhiệt đới trên biển Đông.

Chi vài chục đến vài trăm USD cho một chuyến hàng tiền tỷ không phải là chi phí bỏ đi. Đó là sự đảm bảo cho dòng tiền liên tục, là lời cam kết uy tín với đối tác, và là sự thanh thản trong tâm trí của những nhà lãnh đạo. Đừng để bao nhiêu công sức đàm phán, sản xuất và hy vọng về lợi nhuận của doanh nghiệp chìm nghỉm dưới đáy đại dương tối tăm chỉ vì một quyết định tiết kiệm sai lầm.